Spis
treści

Złudzenia

Informacje, które docierają do naszej świadomości za pośrednictwem zmysłów wcale nie muszą być prawdziwe. Należy wziąć pod uwagę fakt, że dźwięki i obrazy, które widzimy są mniej lub bardziej przekształcane przez atmosferę. Muszą również wystąpić warunki sprzyjające powstawaniu wrażeń. Do istnienia dźwięku potrzebne jest odpowiednie ciśnienie, ponieważ jest on drganiem, szybką powtarzającą się zmianą ciśnienia, które porusza narządy w naszym uchu. Praktycznie wszędzie na ziemi może istnieć dźwięk. Nie roznosi się on natomiast w przestrzeni kosmicznej. Do istnienia obrazu potrzebne jest światło. Brak światła jest równoznaczny z brakiem doznań wzrokowych. Wpływ na to, w jaki sposób odbieramy rzeczywistość ma nie tylko ona sama, ale również nasze predyspozycje. Wiele informacji, które uznajemy za prawdziwe w głównej mierze są wynikiem połączenia naszego doświadczenia z wrażeniami, które w danym momencie odbieramy. Istnieje również cały szereg złudzeń, które deformują obraz rzeczywistości. Każde ze złudzeń może dokonywać się na różnych poziomach: poziom zewnętrzny, poziom wewnętrzny - w obrębie bodźców, oraz poziom interpretacyjny. Złudzenia na poziomie zewnętrznym są to takie złudzenia, które powstają w wyniku nałożenia się różnych okoliczności. Dla zmysłu wzroku głównym powodem powstawania takiego złudzenia jest załamanie się dróg światła. Kiedy patrzymy na prosty przedmiot umieszczony szklanym w naczyniu wypełnionym wodą - wydaje nam się, że jest on wykrzywiony. Jest to klasyczny przykład zjawiska refrakcji. Podobnym zjawiskiem jest "fatamorgana". Nikt nie może zaprzeczyć, że "woda" jest rzeczywiście widzialna, mimo że nie istnieje. Małe dzieci, które nie są jeszcze doświadczone w interpretowaniu zmysłów mogą mieć problemy z odróżnieniem rzeczywistości od odbicia powstającego w lustrze. Zmysł słuchu również jest narażony na różnego rodzaju nieprawdziwe informacje na tym poziomie. Kiedy słyszymy gwizd pociągu, który z dużą prędkością jedzie po torach - wydaje nam się, że w miarę oddalania się pociągu częstotliwość drgań dźwięku maleje. Słyszymy charakterystyczne "ziuuuuu...", mimo że dźwięk wydawany przez pojazd jest niezmienny. Generalizując: złudzenia powstające na poziomie zewnętrznym związane są z oddaleniem źródła bodźca od narządu określającego jego cechy. W przypadku wrażeń dotykowych, smakowych oraz węchowych takie złudzenia nie zachodzą, ponieważ źródło bodźca styka się bezpośrednio z naszym ciałem. Złudzenia na poziomie zmysłów - są to takie złudzenia, które powstają zanim dotrą do odpowiedniego miejsca w mózgu. Już same receptory (smaku, węchu, wzroku, itd.) wysyłają mylące dla nas informacje. Najczęściej występującymi złudzeniami są tutaj złudzenia optyczne, takie jak powidoki oraz błędne postrzeganie barw w nocy. Powidoki powstają na skutek zmęczenia receptorów umieszczonych na siatkówce oka, skutkiem czego po długim wpatrywaniu się w kontrastowy obraz i przeniesieniu wzroku na płaską powierzchnię widzimy negatyw obrazu, na który wcześniej patrzeliśmy. Czynnikiem, który również powoduje tego typu zaburzenia jest wiek. Oko ludzkie na skutek wieku żółknie, co ogranicza jego widzenie barwy niebieskiej. Podobnie ślimak w uchu staje się niewrażliwy na skrajnie wysokie częstotliwości. Oprócz tego istnieje szereg wad wzroku oraz predyspozycji słuchowych. Nawet budowa ucha zewnętrznego ma wpływ na słyszane przez nas dźwięki. Złudzenia powstające na dwóch opisanych przeze mnie poziomach należą do dosyć prostych w zbadaniu. Najbardziej złożonymi są takie, które powstają w wyniku niewłaściwej interpretacji bodźców, które dochodzą do naszego umysłu. Mają one charakter wiele bardziej indywidualny niż te, które opisałem wcześniej. Do uniwersalnych złudzeń powstających w wyniku niewłaściwej interpretacji bodźców jest np., tzw. "dudnienie", czyli wyraźnie słyszalny trzeci dźwięk będący wypadkową dwóch dźwięków o zbliżonym brzmieniu i częstotliwości drgań. Jesteśmy w stanie nawet w przybliżeniu określić wysokość tego nieistniejącego trzeciego dźwięku (jest ona równa różnicy częstotliwości dwóch słyszanych przez nas dźwięków). Ciekawym zjawiskiem powodującym złudzenie zaniku rzeczywistego istnienia bodźca jest jednostajność. Jednak o tym będę pisał przy okazji rozważania zagadnienia "czułości i wrażliwości". Zrozumienie istoty powstawania różnego rodzaju złudzeń jest bardzo pomocne przy tworzeniu połączeń obrazów oraz dźwięków, które mają oddawać jak najwięcej za pomocą ograniczonej ilości środków.

Spis treści